8 Φεβρουαρίου – 24 Μαρτίου 2012

Εγκαίνια: Τρίτη 7 Φεβρουαρίου 2012, ώρα 20:00

Μουσείο Μπενάκη – Κτήριο Οδού Πειραιώς

Η έκθεση 14F/21GR είναι αφιερωμένη στο έργο της νεώτερης γενιάς αρχιτεκτόνων στη Γαλλία και την Ελλάδα. Συνολικά παρουσιάζονται 35 αρχιτέκτονες και δημιουργικές ομάδες, 14 από τη Γαλλία και 21 από την Ελλάδα. Η έκθεση καταγράφει ένα πλούσιο εύρος αρχιτεκτονικών αφηγήσεων για το σύγχρονο αστικό και φυσικό τοπίο και αποκαλύπτει τους κοινούς προβληματισμούς στη σύγχρονη αρχιτεκτονική πρακτική των δύο χωρών.
Οι επιμελητές της έκθεσης, Πάνος Δραγώνας και Άννα Σκιαδά (αρχιτέκτονες), εστιάζουν στα κύρια χαρακτηριστικά της νεώτερης γενιάς αρχιτεκτόνων στις δύο χώρες.
Πρόκειται για μια εξωστρεφή γενιά με ετερογενείς καταβολές. Η νεώτερη γενιά αρχιτεκτόνων πρόλαβε να γνωρίσει το καλό πρόσωπο της παγκοσμιοποίησης, σπούδασε σε καλά πανεπιστήμια, απέκτησε παραστάσεις από διαφορετικούς τόπους και επαγγελματικές εμπειρίες σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, αψηφώντας τους γεωγραφικούς περιορισμούς του παρελθόντος. Η γενιά αυτή είχε ακόμη τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τη νέα ψηφιακή τεχνολογία, επαυξάνοντας τις δυνατότητες σχεδιασμού, επικοινωνίας και κοινωνικής δικτύωσης. Το έργο των νεώτερων αρχιτεκτόνων δεν θα μπορούσε παρά να έχει διεθνή προσανατολισμό, ο οποίος προσδιορίζεται από τα διδάγματα της μοντέρνας παράδοσης, τις επιδράσεις της μαζικής κουλτούρας και την περιβαλλοντική ευαισθησία των τελευταίων χρόνων.
Τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση μελετήθηκαν κατά τη διάρκεια της περασμένης δεκαετίας, σε μια περίοδο η οποία ξεκίνησε σε συνθήκες αισιοδοξίας και ανάπτυξης για να καταλήξει σε μια πρωτοφανή οικονομική και κοινωνική κρίση. Μέσα από την παρουσίαση του έργου της συγκεκριμένης περιόδου αναδεικνύονται ορισμένες διαφορές στην αρχιτεκτονική κουλτούρα των δύο χωρών. Στη Γαλλία είναι εμφανές το ενδιαφέρον για τη μεγάλη κλίμακα, τα προγράμματα συλλογικής κατοικίας και την ενσωμάτωση των νέων πράσινων τεχνολογιών στον σχεδιασμό. Αντιθέτως, στην Ελλάδα η αρχιτεκτονική παραγωγή καθορίζεται από τις απαιτήσεις των μικρών ιδιωτικών αναθέσεων ενώ οι διεθνείς αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί αποτελούν την κύρια διέξοδο πειραματισμού και εξωστρέφειας.
Ο χώρος της έκθεσης αποκαλύπτει τους πειραματισμούς, της ανησυχίες, αλλά και τα όρια της σύγχρονης αρχιτεκτονικής πρακτικής. Φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια, μακέτες και ψηφιακές προβολές παρουσιάζονται σε σχεδιαστήρια και τοίχους του μουσείου σαν έργα τα οποία βρίσκονται σε εξέλιξη. Τέλος, οι διαφορετικές διαδρομές των νέων αρχιτεκτόνων καταγράφονται σε έναν κοινό διεθνή χάρτη.
Η έκθεση των 14F/21GR, ως προς τη Γαλλική συμμετοχή, βασίστηκε στην έκθεση παραγωγής της Cité de l’architecture et du patrimoine και του Γαλλικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής, με τον αρχικό τίτλο “AJAP 2009-2010. Les albums des Jeunes Architectes et des Paysagistes”.  Η παραγωγή της παρουσίασής της στο εξωτερικό, στο πλαίσιο της διεθνούς περιοδείας της, είναι των : Institut Français (Paris) και της Γενικής Διεύθυνσης Κληρονομιών του Υπουργείου Πολιτισμού και Επικοινωνίας της Γαλλίας.
Ως προς την Ελληνική συμμετοχή βασίστηκε στα αντίστοιχα αφιερώματα των ετήσιων επιθεωρήσεων Αρχιτεκτονικά  Θέματα και Θέματα Χώρου και Τεχνών του 2011, με τίτλο  «Νέοι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα Ι και ΙΙ» σε επιμέλεια του Πάνου Δραγώνα.
Η έκθεση συνοδεύεται από έναν κύκλο διαλέξεων με τη συμμετοχή αρχιτεκτόνων από τη Γαλλία και την Ελλάδα. Το σύνολο των εκδηλώσεων οργανώνεται από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής, το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και το Μουσείο Μπενάκη.

Επιμέλεια έκθεσης: Πάνος Δραγώνας | Άννα Σκιαδά

Συμμετέχοντες αρχιτέκτονες:
a3lab / Αστέριος Αγκαθίδης
Julien Abinal / Abinal & Ropars
Archivirus / Αθανασία Ψαράκη
AREA Architecture Research Athens / Στυλιανή Δαούτη | Γιώργος Μητρούλιας | Μιχάλης Ραυτόπουλος
A+R Salles paysagistes / Rémi Salles | Amélie Salles
buerger katsota architects / Stephen Buerger | Δήμητρα Κατσώτα
decaARCHITECTURE / Αλέξανδρος Βαΐτσος | Έλενα Ζαμπέλη | Carlos Loperena
Divercity / Νικόλας Τραβασάρος | Δήμητρα Καραμπελιά | Δημήτρης Τραβασάρος | Χριστίνα Αχτύπη | Χρήστος Δημητρούκας
doxiadis+ / Θωμάς Δοξιάδης | Ήρα Vonderthann
draftworks* / Χριστιάνα Ιωάννου | Χρίστος Παπαστεργίου
Drifting City / Πέτρος Μπαμπασίκας | Farzad A. Morè | Χρυσούλα Βούλγαρη
Est-ce ainsi / Xavier Wrona
Fabriques architectures paysages  / Pierre Janin | Rémi Janin
FORA / João Fagulha | Raquel Oliveira | João Ruivo
Freaks freearchitects / Guillaume Aubry | Yves Pasquet | Cyril Gauthier
griik architects  / Κώστας Γρίβας | Νατάσα Κυριακίδη
IF-UNTITLED ARCHITECTS / Μάρθα Γιαννακοπούλου | Annika Grafweg | Seki Hirano
Ilham Laraqui / Laraqui – Bringer Architecture
k&k architects / Κατερίνα Κοτζιά | Κορίνα Φιλοξενίδου
KLAB architecture / Κωνσταντίνος Λαμπρινόπουλος | Χαρά Μαραντίδου | Enrique Ramirez
NP2F / François Chas | Nicolas Guerin | Fabrice Long | Paul Maître-Devallon
OLGGA architectes / Guillaume Grenu | Alice Vaillant | Nicolas Le Meur
paan architects / Μαρία Παπαφίγκου | Johan Annerhed
Julien Perraud / Atelier RAUM – architectes
Point Supreme Architects / Μαριάννα Ρέντζου | Κωνσταντίνος Πανταζής
Praxys / Thomas Boucher
Thomas Raynaud / BuildingBuilding
Spacelab Architecture / Σωτήρης Χαίνης | Βάνα Κριμνιώτη
SPIROS IPapadimitriou ARCHITECTURE
tenςe architecture network / Τηλέμαχος Ανδριανόπουλος | Κώστας Μαύρος | Θάνος Μπαμπανέλος
Marion Vaconsin / Bouriette&Vaconsin architectes urbanistes paysagistes
Emmanuelle Weiss
Stéphanie Vincent / berranger&vincent*architectes
we design / Φίλιππος Φωτιάδης
workshop˙ DIONISIS+KIRKI / Διονύσης Σοτοβίκης | Κίρκη Μαριολοπούλου

Διπλωματική εργασία στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Πατρών, Νοέμβριος 2011

Αρχιτέκτονες: Αναστασία Μαγγούτα, Δήμητρα Χριστοδούλου

Επιβλέπων: Πάνος Δραγώνας

Μια διαδρομή έντονων ερεθισμάτων, εικόνων και ακουσμάτων, συνδέει το Πάπιγκο με τη Δρακόλιμνη.

Στην αρχή της διαδρομής η βλάστηση χαμηλώνει και το φυσικό φως γίνεται πιο δυνατό.Οι φυσικές πηγές αποτελούν κύρια σημεία αναφοράς κατά μήκος του μονοπατιού. Το νερό ακούγεται να κυλάει από μακριά ενώ πλησιάζοντας τις πηγές το έδαφος είναι νωπό.

Το καταφύγιο αποτελεί τον βασικό χώρο ξεκούρασης και προστασίας από τα καιρικά φαινόμενα.

Ακολουθεί η πεδιάδα, ένας χώρος με έντονη ηχώ όπου κυριαρχεί ο ήχος του αέρα και των ζώων της περιοχής.

Φτάνοντας στη λίμνη οι ορειβάτες ξεκουράζονται παρασκευάζοντας τσάι της περιοχής με καμινέτα.

Στον χώρο γύρω από τη λίμνη δεσπόζει η εμπειρία του ουράνιου θόλου. Για πρώτη φορά το βλέμμα του επισκέπτη δεν στρέφεται προς το τοπίο αλλά τον ουρανό.

Η εργασία περιλαμβάνει πέντε μικρές σημειακές παρεμβάσεις κατά μήκος της παραπάνω διαδρομής:

Η πρώτη παρέμβαση είναι μια νέα πηγή, ένας χώρος σκαμμένος μέσα στο βράχο, αφιερωμένος στο νερό.

Το καταφύγιο ανασχεδιάζεται ώστε να αποκτήσει μια βασική εστία, ένα χώρο για τη φωτιά, που αποτελεί το νέο σημείο σύναξης των ορειβατών.

Στην πεδιάδα διαμορφώνεται μια υπόγεια σκοτεινή στάση που εντείνει την αίσθηση του ήχου.

Απέναντι από τη λίμνη, δημιουργείται ένας χώρος για την παρασκευή τσαγιού από βότανα και την ενατένιση της λίμνης.

Τέλος, στο γκρεμό δίπλα από τη λίμνη διαμορφώνεται ένας χώρος αφιερωμένος στην παρατήρηση του ουράνιου θόλου.

Οι πέντε κατασκευές αφηγούνται την εμπειρία μιας ημέρας, μίας διαδρομής  σε ένα μοναδικό φυσικό τοπίο.

Κείμενο εισήγησης στο συνέδριο Δημόσιος Χώρος … Αναζητείται, Θεσσαλονίκη 21 Οκτωβρίου 2011.

.

Το αντικείμενο της εισήγησης αφορά στους δημόσιους χώρους του αθηναϊκού κέντρου, στον προσδιορισμό της ταυτότητας και τη διερεύνηση των μετασχηματισμών τους. Η αναφορά μου επικεντρώνεται στις εξελίξεις των τελευταίων επτά χρόνων: από το καλοκαίρι των Ολυμπιακών Αγώνων μέχρι τη άνοιξη του ‘11. Σε μια περίοδο, δηλαδή, ραγδαίων μεταβολών, όπου η επιτάχυνση των οικονομικών εξελίξεων αντανακλάται στον δημόσιο χώρο.

Η διερεύνηση περιλαμβάνει δύο στάδια:

Αρχικά θα εξετάσω τη σύγχρονη αθηναϊκή ταυτότητα, επιχειρώντας μια φαινομενολογική προσέγγιση των κεντρικών δημόσιων χώρων. Ενώ στη συνέχεια θα εξετάσω τους πρόσφατους μετασχηματισμούς του αθηναϊκού δημόσιου χώρου, και ιδιαίτερα την πολιτική και οικονομική διάσταση τους.

Continue Reading »

Διπλωματική εργασία στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Πατρών, Ιούνιος 2011

Αρχιτέκτων: Λουκάς Σπαθής

Επιβλέπων: Πάνος Δραγώνας

Η περιοχή έρευνας εκτείνεται κατά μήκος της νεκρής ζώνης της Λευκωσίας. Σήμερα η είσοδος στη νεκρή ζώνη επιτρέπεται μόνο στους πολίτες που ασχολούνται με την καλλιέργεια της γης. Το πιο σημαντικό στοιχείο της περιοχής είναι ο στρατιωτικός χαρακτήρας της, ο οποίος υποδηλώνεται από τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις κατά μήκος των δύο ορίων της ζώνης αλλά και τα ναρκοπέδια στο εσωτερικό της.

Η ύπαρξη των στρατιωτικών εγκαταστάσεων, και στις δυο πλευρές της ζώνης, έχει αποτυπωθεί έντονα στη μνήμη των δυο κοινοτήτων και εκφράζει μια κοινή αίσθηση διαχωρισμού. Η αίσθηση αυτή γίνεται ιδιαίτερα έντονη στην πρωτεύουσα καθώς ένα μεγάλο κομμάτι της Λευκωσίας ανήκει στην νεκρή ζώνη. Μετά την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στη Λευκωσία δημιουργήθηκαν δύο σημεία διέλευσης ενώ σταδιακά προβλέπεται να διανοιχθούν εννέα διελεύσεις κατά μήκος της νεκρής ζώνης. Τα υφιστάμενα σημεία διέλευσης εξυπηρετούν κυρίως την δυτική Λευκωσία, γεγονός που δημιουργεί την ανάγκη για διάνοιξη νέων διελεύσεων στο ανατολικό κομμάτι της πόλης.

Η περιοχή μελέτης καθορίζεται από το προτεινόμενο σημείο διέλευσης στο ανατολικό μέρος της πόλης, στον ιστορικό οικισμό Καϊμακλί. Η οικιστική ανάπτυξη του συγκεκριμένου οικισμού ακολούθησε σταθερή πορεία ανάπτυξης μέχρι τον διαχωρισμό της Λευκωσίας. Στην περίπτωση επανένωσης της πόλης, η ανάγκη για την δημιουργία κατοικιών κοντά στο κέντρο της πόλης καθιστά ιδιαίτερα πιθανή την εκτεταμένη ανοικοδόμηση της περιοχής και την εξαφάνιση των ιστορικών ιχνών της.

Κατά μήκος των ορίων της νεκρής ζώνης συναντώνται οι εξής τύποι στρατιωτικών εγκαταστάσεων: οχυρωματική βλάστηση, προστατευτικά αναχώματα, καταφύγια και ορύγματα μάχης,  οδοφράγματα, κινητά πυροβολεία, πύργοι επιτήρησης και, τέλος, στρατιωτικοί κοιτώνες. Οι εγκαταστάσεις αυτές κατατάσσονται σε τρεις λειτουργικές κατηγορίες: την επιτήρηση, τα οδοφράγματα και τις στρατιωτικές δυνάμεις. Σήμερα οι περισσότερες από τις υφιστάμενες κατασκευές είναι εκτός λειτουργίας ενώ ελάχιστες παραμένουν αναλλοίωτες.

Η μελέτη προτείνει τη διατήρηση των ιχνών διαχωρισμού των δύο κοινοτήτων μέσα από τη δημιουργία δύο νέων γραμμικών πάρκων. Τα δύο πάρκα συνδέονται με νέες πορείες διέλευσης σύμφωνα με το Τοπικό Σχέδιο Λευκωσίας. Με αυτό τον τρόπο επιδιώκεται τόσο η συνένωση των δυο κοινοτήτων όσο και η διατήρηση της ιστορικής μνήμης της νεκρής ζώνης.

Επιδιώκεται ακόμη η ανάδειξη και διαφύλαξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των στρατιωτικών εγκαταστάσεων και τοπιακών διαμορφώσεων της περιοχής. Στην κατεύθυνση αυτή διερευνάται μια νέα τυπολογία διαμορφώσεων ανοικτού δημόσιου χώρου με αναφορές στα μορφολογικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά των εγκαταλειμμένων στρατιωτικών εγκαταστάσεων:

Ο τύπος των καταφύγιων πυροβολείων μετασχηματίζεται σε χώρο στάσης και θέασης. Ενώ ο τύπος του ορύγματος μάχης μετασχηματίζεται σε σημείο διέλευσης και συνένωσης των δύο κοινοτήτων.

Το τυπικό στρατιωτικό παρατηρητήριο μετασχηματίζεται σε αστικό παρατηρητήριο.

Το τυπικό κινητό πυροβολείο – οδόφραγμα μετασχηματίζεται σε πλατφόρμα φιλοξενίας εφήμερων αστικών δραστηριοτήτων.

Οι στρατιωτικοί κοιτώνες μετασχηματίζονται σε χώρους πολιτιστικών εκδηλώσεων, ακολουθώντας την κλίμακα και τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά του αστικού ιστού.

Τέλος η οχυρωματική βλάστηση και τα προστατευτικά αναχώματα διατηρούνται ως διαμορφώσεις τοπίου.

Διπλωματική εργασία στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Πατρών, Ιούνιος 2010

Αρχιτέκτων: Αγγελική Μπαλτογιάννη

Επιβλέπων: Πάνος Δραγώνας

Βραβείο διπλωματικής εργασίας 2009-10 από το GreekArchitects.gr

Η διπλωματική εργασία προτείνει ένα κτίριο μουσείο για τα Πέτρινα Γεφύρια και τους μάστορες τους. Βρίσκεται στο χωριό Καστανέα του δήμου Μαστοροχωρίων. Σε υψόμετρο 900 μ. το χωριό είναι ένα πέτρινο τοπίο μέσα σε ελατόδασος. Τον προηγούμενο αιώνα η πλειονότητα των κατοίκων ήταν μάστορες της πέτρας και εργαζόταν τόσο σε τοπικά έργα όσο και σε δημόσια έργα σε πολλές περιοχές της χώρας. Σε όλα τα χωριά της περιοχής υπάρχει μια μεγάλη παράδοση στο χτίσιμο πέτρινων γεφυριών και γενικότερα πέτρινων κατασκευών ποικίλης κλίμακας.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Καστανέας αποτελούν τα τρία πέτρινα γεφύρια που γεφυρώνουν τις πλαγιές του βουνού όπου είναι χτισμένος ο οικισμός. Το νερό ρέει άφθονο σε δύο βασικά ρέματα και αναβλύζει σε πολλές πηγές διάσπαρτες μέσα στο χωριό. Φρέσκο, κυλάει υπέργεια σε ένα εκτεταμένο δίκτυο από νεροαύλακες εκατέρωθεν των καλτεριμνών. Αυτό το δίκτυο είχε πρωταρχική σημασία στην καθημερινότητα των κατοίκων μιας και ποτίζει τους κήπους που συγκρατούνται με αναβαθμίδες στις πλαγιές του βουνού.

Η περιοχή που έχει επιλεγεί για την κατασκευή του καινούργιου κτιρίου είναι στο ένα από τα δυο ρέματα απέναντι από το υπάρχον πέτρινο γεφύρι και σε κοντινή απόσταση από την κεντρική πλατεία του χωριού. Μέσα σε αυτό το τοπίο ένα σύμπλεγμα κτιρίων έχει δημιουργηθεί το οποίο αποτελείται από: τον μουσειακό χώρο, το πέρασμα, το κυρίως κτίριο με αίθουσες πολυμέσων, τη βιβλιοθήκη, τα γραφεία, τον πύργο με το παρατηρητήριο και την έξοδο για την απέναντι όχθη, καθώς επίσης και το pavilion, ένας ημιυπαίθριος χώρος όπου μπορεί κανείς να έχει την εμπειρία του τοπίου με το παλιό πέτρινο γεφύρι.

Στην Ελλάδα από τα αρχαία χρόνια, οι παραδόσεις θεμελίωσης ενός κτίσματος συνδέονται με την έννοια της θυσίας και προσφοράς προς τους θεούς. Στα νεότερα χρόνια επίσης η θεμελίωση και γενικά η διεκπεραίωση ενός μεγάλου κοινωνικού έργου συνοδεύεται από μια θυσία. Η αντίληψη αυτή καταγράφεται στο δημοτικό ποίημα «Της Άρτας το Γιοφύρι». Στο ποίημα αυτό  ζητείται από τον  πρωτομάστορα η  μεγαλύτερη θυσία. Για να στεριώσει το γεφύρι, το οποίο έχτιζαν το πρωί και κατέρρεε το βράδυ, του ζητείται να κτίσει μέσα σε αυτό την γυναίκα του.

Το καινούργιο κτίριο αναφέρεται στην διάσταση αυτή του τοπίου των μύθων και των παραδόσεων. Είναι μια διαδρομή του νερού και του περπατητή. Περισυλλέγει τη φύση, το νερό και το κτιστό. Έχει δομηθεί μέσα από την έννοια του εγκλωβισμού όπως εμφανίζεται στο δημοτικό ποίημα που προαναφέραμε. Το ίδιο το κτίριο εγκλωβίζει το τοπίο και την ίδια στιγμή είναι το ίδιο εγκλωβισμένο μέσα σε αυτό. Το νερό διακλαδίζεται και εμπλέκεται γύρω και πάνω στο κτίριο. Ο επισκέπτης ακολουθεί μια διαδρομή, από τον κλειστό, σκοτεινό, γραμμικό μουσειακό χώρο, στο πέρασμα. Στο πέρασμα ο περπατητής για να φτάσει στην απέναντι όχθη, κινείται διαδοχικά μέσα στους τοίχους (η γυναίκα που κατοικεί ανάμεσα στους τοίχους), σε μια σειρά από ιδιαίτερους, συναισθηματικούς χώρους πλαισιωμένος από το νερό που τρέχει σαν καταρράκτης γύρω του. Από εκεί θα εισέρθει και πάλι στο κυρίως κτίριο και ίσως να διαλέξει τη διαδρομή που τον οδηγεί έξω και πάλι στο pavilion για να βρεθεί στην όχθη του ρέματος μέσα στις φυλλωσιές και τον ήχο του νερού. Έτσι το κτίριο γίνεται συγχρόνως κι ένα γεφύρι που όμως το νερό περνά απέναντι, ένα γεφύρι όπου επιτρέπει στον περπατητή να συναντηθεί με το νερό.

Δύσκολα θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η πλατεία Συντάγματος αποτελεί ένα εμπνευσμένο αστικό σύνολο.  Η συνοχή του χώρου χάθηκε στα μέσα του περασμένου αιώνα, όταν οι δρόμοι που περιβάλλουν τον νεοκλασικό κήπο αποδόθηκαν στην κυκλοφορία των οχημάτων και τα παλαιά νεοκλασικά μέγαρα αντικαταστάθηκαν από πολυώροφα κτήρια γραφείων και ξενοδοχείων. Ο δημόσιος χώρος παραμένει κατακερματισμένος σε διαφορετικές ζώνες με νεκρές γωνίες και αδύναμες συνδέσεις. Μετά τη δημιουργία του μετρό η πλατεία λειτουργεί περισσότερο ως πέρασμα παρά ως στάση. Άλλωστε οι αθηναίοι έχουν ήδη εγκαταλείψει το κέντρο της πόλης, κάνοντας πράξη το μακροχρόνιο όραμα της αποκέντρωσης. Οι πλατείες του αθηναϊκού κέντρου αποτελούν αγαπημένο θέμα των εφημερίδων και των τηλεοπτικών προγραμμάτων.  Ελάχιστος όμως κόσμος χρησιμοποιεί πραγματικά τις κεντρικές πλατείες. Η απουσία δραστηριοτήτων καθιστά τη σχέση των αθηναίων με τον δημόσιο χώρο φαντασιακή. Στη μνήμη της πόλης η πλατεία Συντάγματος παραμένει συνδεδεμένη με τις προεκλογικές συγκεντρώσεις της δεκαετίας του 1980 και το «μεγαλύτερο δέντρο» της Ευρώπης. Οι πλαστικές σημαίες, τα συρμάτινα δέντρα και τα μελαγχολικά καρουζέλ δύσκολα μπορούν να συγκροτήσουν ισχυρές συλλογικές αναφορές. Παρ’ όλα αυτά η πλατεία Συντάγματος εξακολουθεί να διατηρεί μια μικροαστική αξιοπρέπεια. Ο χώρος μπορεί να στερείται νοημάτων, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί ένα μέρος από την αίγλη του παρελθόντος.

Το 2008 οι φλόγες του χριστουγεννιάτικου δέντρου πλήγωσαν την αξιοπρέπεια της πλατείας και οδήγησαν στην παρακμή της. Ακολούθησε η έξαρση του παραεμπορίου, οι εκρήξεις βίας και η παρακμή της εμπορικής δραστηριότητας. Είναι η ίδια περίοδος που πολλοί αθηναίοι συνειδητοποιούν την ανάγκη προάσπισης των δικαιωμάτων τους στον δημόσιο χώρο. Με τη βοήθεια του Διαδικτύου, των ιστολογίων και των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης, σχηματίζονται ετερογενείς ομάδες πολιτών και κινήματα ακτιβιστών, τα οποία προλειαίνουν το έδαφος για τα όσα συμβαίνουν σήμερα στο Σύνταγμα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ομάδα των ισπανών ακτιβιστών, που ενθάρρυνε το αθηναϊκό ξέσπασμα, χρησιμοποιεί στο twitter το όνομα @takethesquare. Η σχέση των πολιτών με τον δημόσιο χώρο ωριμάζει καθώς εγκαταλείπει το πεδίο του φαντασιακού και μεταβαίνει σε μια περίοδο διεκδικήσεων.

Το ξέσπασμα των «αγανακτισμένων» πολιτών δίνει νέο λειτουργικό και συμβολικό νόημα στην πλατεία Συντάγματος. Ο κατακερματισμένος δημόσιος χώρος μεταμορφώνεται καθώς τα διαφορετικά επίπεδα της πλατείας φιλοξενούν διαφορετικές εκδηλώσεις: Το οδόστρωμα της Λεωφόρου Αμαλίας καταλαμβάνεται από τον κύριο όγκο των διαδηλωτών που εκδηλώνουν την οργή τους απέναντι από το κτήριο του κοινοβουλίου. Στο χαμηλότερο επίπεδο φιλοξενείται η ανοικτή συνέλευση των πολιτών. Ενώ στα παρτέρια του κήπου εγκαθίσταται η κατασκήνωση του πυρήνα των «αγανακτισμένων». Οι διαφορετικές πλατείες λειτουργούν συμπληρωματικά: Επάνω εκτονώνεται η ανάγκη διαμαρτυρίας ενώ κάτω αρθρώνεται πολιτικός λόγος. Είναι ακόμη αξιοσημείωτο ότι η γύρω πόλη συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά. Η κυκλοφορία των γύρω δρόμων επιβαρύνεται πολύ λιγότερο από ό,τι κανείς θα περίμενε ενώ τα καταστήματα επωφελούνται από την ατμόσφαιρα γιορτής που επικρατεί στο κέντρο της πόλης. Η πλατεία, που άλλοτε απομόνωνε, τώρα πια ενώνει, παράγει πολιτική και πλημμυρίζει από νόημα. Ο δημόσιος χώρος φιλοξενεί ένα σύνθετο πλέγμα διαφορετικών δραστηριοτήτων και γίνεται φορέας ισχυρών συλλογικών μηνυμάτων. Η πλατεία έχει πλέον ανακτήσει την πολιτική διάσταση της. Και η πόλη έχει ανακτήσει την πλατεία της.

Δημοσιεύθηκε στην Καθήμερινή στις 18 Ιουνίου 2011.

Απόσπασμα (δ’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish 2: Στοιχεία κατανόησης της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Αρχιτεκτονικά Θέματα 45/2011.

Εικόνα: Χριστιάνα Ιωάννου, Χρίστος Παπαστεργίου, draftworks*.  ”New Zidonians”. Τιμητική αναφορά στον διεθνή διαγωνισμό “Just Jerusalem”.

Η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα δεν αποτελεί θύμα τόσο της οικονομικής κατάρρευσης, όπως θα μπορούσε εύκολα να υποθέσει κανείς, όσο της πολιτισμικής κρίσης που χαρακτηρίζει τη νεώτερη ελληνική κοινωνία. Η παρατεταμένη εξάρτηση της ελληνικής αρχιτεκτονικής από τις ιδιωτικές αναθέσεις έχει οδηγήσει στην εξασθένηση του κοινωνικού ρόλου των ελλήνων αρχιτεκτόνων. Η αδυναμία εξέλιξης των κυρίαρχων προτύπων έχει συμβάλει στην υποβάθμιση της πολιτισμικής αξίας του αρχιτεκτονικού έργου και τη μετατροπή του σε καταναλωτικό προϊόν. Σήμερα η ελληνική αρχιτεκτονική αντιμετωπίζει τον κίνδυνο συρρίκνωσης του ρόλου της στην ικανοποίηση των λειτουργικών και αισθητικών απαιτήσεων της τοπικής οικονομικής ελίτ. Διαπιστώνεται με βάση τα παραπάνω η ανάγκη ανανέωσης του σχεδιαστικού ήθους της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα.

Μετά το ξέσπασμα της κρίσης η ελληνική αρχιτεκτονική βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σειρά από νέες προκλήσεις που αφορούν:

• Σε παγκόσμια προβλήματα, όπως η οικονομική κρίση, το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής και η μετανάστευση. Αλλά και σε τοπικές ιδιαιτερότητες, όπως η αποδιάρθρωση της τοπικής ταυτότητας, η αποσύνθεση των αστικών κέντρων και η καταστροφή του φυσικού τοπίου.
• Σε ατομικές ανάγκες, οι οποίες εκδηλώνονται μέσα από τα ετερόκλητα πρότυπα διαβίωσης που αναδύονται στις ελληνικές πόλεις. Αλλά και σε νέες συλλογικές διεκδικήσεις που αφορούν στη διαφύλαξη των κοινών αγαθών, όπως η ανανέωση του δημόσιου χώρου και η προστασία της πολιτισμικής κληρονομιάς.
• Στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων που προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία. Όχι τόσο στην αναζήτηση νέων μορφολογιών, που σχεδόν μονοπώλησε το ενδιαφέρον της διεθνούς αρχιτεκτονικής κατά την τελευταία δεκαετία, όσο στην ανάδειξη των νέων εκφραστικών δυνατοτήτων και τη διερεύνηση της επερχόμενης επαυξημένης πραγματικότητας.

Μέσα από το έργο των νέων αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα αντανακλώνται πολλές από τις παραπάνω προκλήσεις, τις δυνατότητες, αλλά και τις δυσκολίες  προσαρμογής στη νέα σκληρή πραγματικότητα. Οι αντιφάσεις αυτές θα συνεχίσουν να χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική δημιουργία στην Ελλάδα. Όπως συνήθως συμβαίνει σε περιόδους κρίσης, η επερχόμενη δεκαετία αναμένεται να αποτελέσει μια περίοδο πειραματικών αναζητήσεων. Η αξιοποίηση της επικοινωνιακής δύναμης της αρχιτεκτονικής μπορεί να οδηγήσει στη διερεύνηση νέων σχεδιαστικών πρακτικών με κριτική, στοχαστική, διάσταση. Αντίστοιχα, η δυνατότητα αφομοίωσης των πλούσιων α-τοπικών και ετεροτοπικών επιδράσεων μπορεί να οδηγήσει στην ανανέωση της τοπικής ταυτότητας και τη διατύπωση νέων αφηγήσεων για το ελληνικό φυσικό και αστικό τοπίο. Η ετερογενής κοινότητα των αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα έχει την ευκαιρία να συμβάλει στη διαμόρφωση του κόσμου που θα αναδυθεί μετά το πέρας της κρίσης. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πότε και πως θα συμβεί αυτό. Όλα, όμως, δείχνουν ότι πρόκειται να ζήσουμε “ενδιαφέροντες καιρούς”.[1]

---

[1] “Είθε να ζήσεις σε ενδιαφέροντες καιρούς!” Πρόκειται για μια κατάρα που αποδίδεται στην κινεζική κομφουκιανή παράδοση. “Στην ανθρώπινη ιστορία ‘ενδιαφέροντες καιροί’ είναι περίοδοι αναστατώσεων, πολέμων και διαμάχης εξουσιών, την ώρα που εκατομμύρια αθώοι υφίστανται τις συνέπειες.” Βλ. Σ. Σεφεριάδης, “Slavoj Zizek: Ας δράσουμε τώρα! Η αδράνεια μπορεί να είναι καταστρεπτική”, Το Βήμα (10 Οκτωβρίου 2010).

Απόσπασμα (γ’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish 2: Στοιχεία κατανόησης της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Αρχιτεκτονικά Θέματα 45/2011.

Εικόνα: João Prates Ruivo και Raquel Maria Oliveira, 18 steps. Α’ Βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό upto35.

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του 20ου αιώνα, στην Ελλάδα κυριαρχεί ένα τοπικό ιδίωμα της μοντέρνας γλώσσας της αρχιτεκτονικής. Οι καταβολές του ελληνικού μοντερνισμού είναι σε μεγάλο βαθμό εικονογραφικές και όχι ιδεολογικές. Η ελληνική κοινωνία, που δεν έζησε τον διαφωτισμό και τη βιομηχανική επανάσταση, γνωρίζει το μοντέρνο περισσότερο ως στιλ παρά ως ιδεολογικό πλαίσιο. Τα πρότυπα αναφοράς της ελληνικής αρχιτεκτονικής καθορίζονται από τους πρωτοπόρους αρχιτέκτονες και το έργο τους. Η προσαρμογή των διεθνών προτύπων στις τοπικές ιδιαιτερότητες γίνεται άλλοτε με κριτική διάθεση και άλλοτε με πίστη στη νεωτερικότητα. Σε κάθε περίπτωση, το κλίμα, το φυσικό περιβάλλον, οι δυνατότητες της οικοδομικής τεχνολογίας και τα πολεοδομικά δεδομένα καθορίζουν την ταυτότητα του ελληνικού μοντερνισμού.

Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών, η οικονομική ανάπτυξη προσφέρει την ευκαιρία για την παραγωγή ενός σημαντικού αριθμού έργων με αξιόλογα ποιοτικά χαρακτηριστικά. Η έντονη οικοδομική δραστηριότητα της περιόδου, και η προβολή της ελληνικής αρχιτεκτονικής μέσα από εκθέσεις, εκδόσεις και πολυάριθμες αναφορές στα τοπικά μέσα ενημέρωσης, συμβάλουν στη διάδοση και εξέλιξη της μοντέρνας γλώσσας της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Στο διάστημα αυτό παρουσιάζονται πολυάριθμα παραδείγματα έργων με αξιόλογα χαρακτηριστικά καθώς η συνεχής τριβή με τον σχεδιασμό και την υλοποίηση, κυρίως μικρής κλίμακας κτηρίων, επιτρέπει στην ελληνική αρχιτεκτονική να κατακτήσει υψηλότερα επίπεδα μορφολογικής εκλέπτυνσης. Η μοντέρνα εικονογραφία εξελίσσεται σε κυρίαρχο αισθητικό πρότυπο καθώς το καταναλωτικό lifestyle υιοθετεί το νέο-μοντέρνο ή μινιμαλιστικό στιλ. Με τον τρόπο αυτό, το έργο των κορυφαίων ελλήνων αρχιτεκτόνων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την αισθητική της τοπικής κοινωνικής και οικονομικής ελίτ. Στο ίδιο, όμως, διάστημα καταγράφονται και τα πρώτα σημάδια μιας διαφαινόμενης κρίσης. Η κυριαρχία συγκεκριμένων αισθητικών προτύπων και η περιορισμένη δυνατότητα αναθεώρησης των προγραμματικών δεδομένων προσφέρουν ελάχιστες ευκαιρίες για νεωτερικές διερευνήσεις. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι, συχνά, ικανοί δημιουργοί εγκλωβίζονται σε μανιερίστικες στιλιστικές αναζητήσεις.

Τα παραπάνω φαινόμενα -η ταύτιση με τον καταναλωτισμό, η αδυναμία έκφρασης νεωτερικών τάσεων και η εκτόνωση της δημιουργικότητας σε μανιεριστική επιδεξιότητα – υποδηλώνουν την ύπαρξη μιας πολιτισμικής κρίσης που προηγείται της οικονομικής. Η κρίση αυτή δεν αφορά τόσο στην ελληνική αρχιτεκτονική όσο στην ευρύτερη ελληνική κοινωνία. Τα γενεσιουργά αίτια της μπορούν να αναζητηθούν σε μακροχρόνια κοινωνικά και θεσμικά προβλήματα. Οι επιπτώσεις, όμως, της τρέχουσας κρίσης είναι καθοριστικές για την ελληνική αρχιτεκτονική καθώς φαίνεται πως οδηγούν μια ακόμη περίοδο αναλαμπής του ελληνικού μοντερνισμού προς το τέλος της.

Απόσπασμα (β’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish 2: Στοιχεία κατανόησης της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Αρχιτεκτονικά Θέματα 45/2011.

Εικόνα:  Point Supreme Architects. Hortus Conclusus, εξαγορά στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την Πλατεία Θεάτρου.

Από το 1991 που δημιουργήθηκε το World Wide Web μέχρι σήμερα, το Internet ακολουθεί σταθερούς ρυθμούς εξέλιξης. Η επίδραση των ψηφιακών δικτύων στην καθημερινότητα του ανεπτυγμένου κόσμου διαρκώς εντείνεται. Οι πρόσφατες εξελίξεις της ψηφιακής τεχνολογίας επικεντρώνονται: αφενός μεν στην ανάπτυξη των ψηφιακών χαρτογραφήσεων, όπως το δημοφιλέστατο Google Earth και τα συστήματα γεωγραφικού προσδιορισμού και αφετέρου στη διάδοση των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook, το MySpace και το Twitter.

Εάν τα μαζικά μέσα του 20^ου αιώνα, όπως ο κινηματογράφος και η τηλεόραση, ενθάρρυναν την εκπομπή παραστάσεων από διαφορετικούς τόπους, τα σύγχρονα μέσα επιταχύνουν τη μετάδοση εικόνων αποδεσμευμένων τόσο από τον τόπο όσο και από την υλική πραγματικότητα. Η αντίληψη του φυσικού χώρου προδιαγράφεται από τις ψηφιακές χαρτογραφήσεις ενώ ο κοινωνικός χώρος υποκαθίσταται από τα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ουσιαστικά πρόκειται για τη διαμόρφωση μιας νέας υπέρ-πραγματικότητας όπου ο φυσικός κόσμος επαυξάνεται, αλλά και παραμορφώνεται, από το ψηφιακό συμπλήρωμα του.[1]

Η διαμεσολαβημένη εμπειρία της αρχιτεκτονικής δεν συνιστά νέο φαινόμενο. Η σχέση της μοντέρνας αρχιτεκτονικής με τα μέσα υπήρξε άρρηκτη από τη γέννηση της. Η διάδοση των μοντέρνων αισθητικών προτύπων και των δυνατοτήτων της οικοδομικής βιομηχανίας δεν θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί χωρίς τα έντυπα μέσα ενημέρωσης του 20ου αιώνα. Σήμερα η ενημέρωση για την αρχιτεκτονική γίνεται κυρίως μέσα από τη διαδραστική πλατφόρμα του Web 2.0 που περιλαμβάνει τα κοινωνικά μέσα και τα ιστολόγια. Οι αρχιτεκτονικές αναπαραστάσεις μεταδίδονται πλέον σε πραγματικό χρόνο. Οι παρουσιάσεις των αρχιτεκτονικών έργων συμπιέζονται σε κείμενα των 200 λέξεων και εικόνες των 600 pixels. Ενώ η ακριβής θέση των έργων καταγράφεται σε υπόβαθρα γεωγραφικών συστημάτων πληροφορίας.[2]

Η ισχυροποίηση των ψηφιακών αναπαραστάσεων ασκεί σημαντική επίδραση στην αρχιτεκτονική μορφολογία, τη συμβολική διάσταση της αρχιτεκτονικής αλλά και την οντολογία του αρχιτεκτονικού έργου:

• Η προώθηση των αρχιτεκτονικών έργων από τα ψηφιακά μέσα παραμένει εξαρτημένη από την εικόνα. Η απαίτηση δημιουργίας εμβληματικών εικόνων οδηγεί στη διερεύνηση νέων αρχιτεκτονικών μορφολογιών αλλά και στην εξέλιξη των αρχιτεκτονικών παρουσιάσεων που συχνά εκφράζουν και ενδιαφέρουσες εικαστικές αναζητήσεις.
• Η αφηγηματική δύναμη της αρχιτεκτονικής ισχυροποιείται. Η ικανότητα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής να μεταδίδει μηνύματα αφορά πλέον περισσότερο στις αναπαραστάσεις της αρχιτεκτονικής παρά στην ίδια τη χωρική εμπειρία. Οι αρχιτεκτονικές αφηγήσεις έχουν τη δυνατότητα διαμόρφωσης νέων φαντασιακών σχέσεων με την πόλη. Στις περισσότερες, βέβαια, περιπτώσεις οι αφηγήσεις αυτές αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης διαφημιστικών ή πολιτικών σκοπιμοτήτων.
• Η κυριαρχία των αναπαραστάσεων ασκεί σημαντική επίδραση στην οντολογία του αρχιτεκτονικού έργου. Η ψηφιακή τεχνολογία θέτει την έννοια του “αληθινού” σε κρίση καθώς οι χωρικές παραστάσεις αποδεσμεύονται από τον τόπο και οι αναπαραστάσεις του πραγματικού κόσμου αδυνατούν να διακριθούν από τις προσομοιώσεις του.

Οι παραπάνω εξελίξεις διευρύνουν τον ρόλο της αρχιτεκτονικής στην κοινωνία της πληροφορίας. Δεδομένου ότι το νοητό κυριαρχεί του αισθητού, και το σημαινόμενο αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από το σημαίνον, η αρχιτεκτονική σταδιακά μεταλλάσσεται, από τέχνη του χώρου και της κατασκευής, και σε τέχνη της επικοινωνίας.

---

[1] Δικαιώνοντας τον J. Baudrillard όταν μιλούσε για την “έρημο του πραγματικού”. Βλ. J. Baudrillard, Simulations, Νέα Υόρκη: Semiotext(e), 1983, σσ.1-4.

[2] Η δημοφιλέστατη ιστοσελίδα Archdaily αναφέρει ως βασική αποστολή της την απόδοση “της πλέον ολοκληρωμένης πληροφόρησης σε αρχιτέκτονες από όλο τον κόσμο· κάθε εβδομάδα, κάθε μέρα, κάθε ώρα, κάθε στιγμή: μόλις συμβαίνει”. Βλ. www.archdaily.com/about

Απόσπασμα (α’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish 2: Στοιχεία κατανόησης της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Αρχιτεκτονικά Θέματα 45/2011.

Εικόνα: Πάρκο Ναυαρίνου. Πηγή: http://parkingparko.blogspot.com/

Για την Ελλάδα η δεκαετία του 2000 είναι μια περίοδος με έντονες αντιφάσεις. Η είσοδος στην Ευρωζώνη (2001), η οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων (2004), το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης (2008) και, τελικά, η υπαγωγή της χώρας στον μηχανισμό στήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (2010) αποτελούν τα κύρια ορόσημα μιας περιόδου με πρωτοφανείς οικονομικές διακυμάνσεις.

Μέχρι το ξέσπασμα της κρίσης η οικοδομική δραστηριότητα επηρεάζεται θετικά από την επίπλαστη οικονομική ανάπτυξη. Η προετοιμασία για τους Ολυμπιακούς Αγώνες και η δυνατότητα φθηνού δανεισμού καθιστούν την οικοδομή έναν από τους βασικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας. Στο διάστημα αυτό, η πορεία της ελληνικής αρχιτεκτονικής καθορίζεται από τις αναθέσεις του ιδιωτικού τομέα. Παρά τον μεγάλο αριθμό σημαντικών δημοσίων έργων που υλοποιούνται μέχρι το 2004, η συμβολή του δημοσίου τομέα στην εξέλιξη της ελληνικής αρχιτεκτονικής είναι μικρή καθώς το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο περιορίζει τις αναθέσεις σε έναν πεπερασμένο κύκλο μελετητικών γραφείων. Κατά την ίδια περίοδο, η οικονομική ευμάρεια προκαλεί την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και ενθαρρύνει τη διάδοση νέων καταναλωτικών προτύπων διαβίωσης. Το καταναλωτικό lifestyle αποτελεί κεντρικό στοιχείο ταυτότητας της τοπικής κοινωνίας και εξελίσσεται σε καθοριστικό παράγοντα για την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα.

Το ξέσπασμα της διεθνούς οικονομικής κρίσης του 2008 απογυμνώνει τις αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας και οδηγεί τόσο στην κατάρρευση της οικοδομικής δραστηριότητας όσο και στον κλονισμό του καταναλωτικού lifestyle. Μετά από μια δεκαετία κυριαρχίας του καταναλωτισμού, η τοπική κοινωνία εκδηλώνει το ενδιαφέρον της για τα κοινά αγαθά.[1] Το υποβαθμισμένο αστικό και φυσικό περιβάλλον επανέρχεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και δίνει την αφορμή για τη δημιουργία νέων συλλογικοτήτων: Μέσα σε ένα σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα σχηματίζονται πολυάριθμες ομάδες πρωτοβουλίας και κινήσεις πολιτών που επιχειρούν, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, να αναλάβουν δράση και να προασπίσουν τα δικαιώματα τους στον δημόσιο χώρο.[2] Μετά από χρόνια η πολιτεία, και ιδιαίτερα η ηγεσία του νεοσύστατου Υπουργείου Περιβάλλοντος, εκφράζει έμπρακτο ενδιαφέρον για τα προβλήματα των παρηκμασμένων αστικών κέντρων. Με αντίστοιχο, όμως, τρόπο ανασυγκροτείται και ο ιδιωτικός τομέας: Στον χώρο του real estate εμφανίζονται νέοι επιχειρηματίες που επενδύουν στις ιδιαίτερες ποιότητες του ελληνικού φυσικού τοπίου και των πόλεων.[3] Τέλος, οι δυνάμεις της αγοράς αντιλαμβάνονται το αυξανόμενο ενδιαφέρον της κοινωνίας για την οικολογία και τα περιβαλλοντικά προβλήματα και εκμεταλλεύονται την ευκαιρία προώθησης ενός νέου “πράσινου” καταναλωτικού lifestyle.

Η ελληνική αρχιτεκτονική αδυνατεί, για την ώρα, να διαδραματίσει κύριο ρόλο στις τρέχουσες εξελίξεις. Η παρατεταμένη τριβή, σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα, με τον ιδιωτικό χώρο και τα καταναλωτικά πρότυπα έχει οδηγήσει στην εξασθένηση των κοινωνικών αντανακλαστικών των αρχιτεκτόνων. Με δεδομένη την οικονομική κρίση, αλλά και το αποδιαρθρωμένο θεσμικό πλαίσιο άσκησης του επαγγέλματος, η ανάκτηση του κοινωνικού ρόλου αποτελεί ένα δύσκολο εγχείρημα για τους αρχιτέκτονες στην Ελλάδα.

---

[1] Η έννοια των “κοινών” βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγχρονης διανόησης. Βλ. M. Hardt και A. Negri, Empire, Cambridge, Harvard University Press, 2000, σσ.300-3.

[2] Βλ. το παράδειγμα του αυτοσχέδιου πάρκου της Ναυαρίνου στα Εξάρχεια, τις πρωτοβουλίες της MOnuMENTA για τη διάσωση νεωτέρων μνημείων της Αθήνας αλλά και τις δράσεις στον δημόσιο χώρο των Atenistas.

[3] Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εταιρεία Oliaros που δραστηριοποιείται στην Αντίπαρο και την περιοχή Κεραμεικού – Μεταξουργείου.

“Νέοι Αρχιτέκτονες στην Ελλάδα II”, Αρχιτεκτονικά Θέματα 45/2011

Επιμέλεια: Πάνος Δραγώνας

Αντικείμενο του διπλού αφιερώματος, που ξεκίνησε στον τόμο 42 των Θεμάτων Χώρου + Τεχνών και ολοκληρώνεται στον τόμο 45 των Αρχιτεκτονικών Θεμάτων, είναι το έργο της νεώτερης γενιάς αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα.

Το αφιέρωμα περιλαμβάνει την παρουσίαση 19 νέων αρχιτεκτόνων και δημιουργικών ομάδων. Μέσα από την παρουσίαση του έργου των νεώτερων δημιουργών, επιχειρείται η ανασκόπηση της ιδιόμορφης δεκαετίας του 2000 η οποία ξεκινάει σε συνθήκες υπέρμετρης αισιοδοξίας και ανάπτυξης για να καταλήξει σε μια πρωτοφανή οικονομική κρίση.

Στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται έργα των a3lab, archvirus, buerger katsota architects, Divercity, doxiadis+, Drifting City, spacelab architecture, tenςe architecture network, workshop˙ DIONISIS+KIRKI.

Το εισαγωγικό κείμενο του αφιερώματος χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος επικεντρώθηκε στους αρχιτέκτονες, τις αναφορές και τα στοιχεία καταγωγής του έργου τους. Αντίστοιχα, το δεύτερο μέρος εξετάζει το νεώτερο αρχιτεκτονικό έργο και τη σχέση του με την τοπική αστική κουλτούρα.

Κείμενο εισήγησης στο Συμπόσιο με θέμα “Κατοικία: Σχεδιάζω, κατασκευάζω, σκέπτομαι” που οργανώθηκε από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ στις 25-27 Φεβρουαρίου 2011.

Εικ.1. Από την ταινία “Ο Κυνόδοντας” του Γιώργου Λάνθιμου, 2009.

Ταυτότητα

Το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών κατοικιών οικοδομείται κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου. Την περίοδο αυτή η ταυτότητα του πληθυσμού είναι ομοιογενής. Η κοινωνία μπορεί να διαχωρίζεται από κοινωνικές και ιδεολογικές διαφορές αλλά συνδέεται από την ισχυρή εθνική ταυτότητα και τη γλώσσα. Συνδέεται ακόμη από το κυρίαρχο μοντέλο της πυρηνικής οικογένειας το οποίο καθορίζει τα πρότυπα διαβίωσης του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού. Κατά το διάστημα αυτό, η κατοικία αποτελεί τον κύριο χώρο εκδήλωσης των σχέσεων ανάμεσα στα διαφορετικά μέλη της οικογένειας. Τόσο το αστικό διαμέρισμα όσο και η μονοκατοικία αποτελούν τους βασικούς χώρους έκφρασης της οικογενειακής ζωής.

Το 2000, ελάχιστα χρόνια πριν από τη μεγάλη οικονομική κρίση, οι κύριες ανάγκες στέγασης έχουν καλυφθεί. Η ταυτότητα του πληθυσμού είναι κατακερματισμένη και ασταθής. Σε αυτό συντελούν διαφορετικοί παράγοντες: εθνικοί, θρησκευτικοί και φυλετικοί, λόγω του αυξημένου αριθμού μεταναστών που ζουν πλέον στις ελληνικές πόλεις, αλλά και πολιτιστικοί που καθορίζονται από τη μόρφωση, την αισθητική ή ακόμη και τον σεξουαλικό προσανατολισμό των νέων κατοίκων. Εάν υπάρχει μια κοινή αναφορά στις ετερογενείς ομάδες της μεσαίας τάξης, αυτή δεν εντοπίζεται πλέον στην εθνική ταυτότητα αλλά στην ιδιότητα του καταναλωτή. Η αγορά, με τη βοήθεια των μέσων μαζικής ενημέρωσης, καλλιεργεί την αέναη επιθυμία για απόκτηση περισσοτέρων καταναλωτικών αγαθών. Κατά την ίδια περίοδο, η πυρηνική οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί το πιο δημοφιλές μοντέλο συμβίωσης. Όχι όμως και το μοναδικό. Διαφορετικές δομές συμβίωσης, όπως ζευγάρια χωρίς παιδιά, άνθρωποι που ζουν μόνοι τους, μονογονικές οικογένειες, ομοφυλόφιλα ζευγάρια κά συγκροτούν το πάζλ της σύγχρονης αστικής κατοίκησης.

Continue Reading »

Απόσπασμα (δ’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish: Στοιχεία καταγωγής της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Θέματα Χώρου + Τεχνών 42/2011.

Εικόνα: Α. Αντονάς, Πρόταση για τον Πύργο του Πειραιά

Οι πιο δυσδιάκριτες, αλλά και ενδιαφέρουσες, επιδράσεις του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης στην αρχιτεκτονική είναι αυτές που αφορούν στους ίδιους τους δημιουργούς. Οι επιδράσεις αυτές απαιτούν το πέρασμα αρκετών χρόνων ώστε να διαπιστωθούν. Μέχρις ότου δηλαδή τα βιωματικά στοιχεία, οι  ακαδημαϊκές και πρώιμες επαγγελματικές εμπειρίες, μετουσιωθούν σε αρχιτεκτονικό έργο.

Μελετώντας τα έργα, τα βιογραφικά σημειώματα και τον λόγο των νεώτερων αρχιτεκτόνων που παρουσιάζονται στο αφιέρωμα “Νέοι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα” των Θεμάτων Χώρου + Τεχνών 42, διαπιστώνουμε ότι οι αυξημένες δυνατότητες μετακίνησης, σπουδών και εργασίας ενισχύουν τη βαρύτητα των ετεροτοπικών αναφορών στην αρχιτεκτονική. Οι εξωγενείς επιδράσεις, όπως πχ από τη σκανδιναβική ή την ιαπωνική αρχιτεκτονική κουλτούρα ή οι αναφορές στο έργο σημαντικών αρχιτεκτόνων, εργοδοτών ή δασκάλων σε μεταπτυχιακά προγράμματα, είναι πολυπληθείς και καθοριστικές για τη διαμόρφωση της αισθητικής ιδεολογίας των νεώτερων αρχιτεκτόνων. Αντίστοιχα η αναδυόμενη ψηφιακή κουλτούρα του διαδικτύου πληθαίνει τις αναφορές σε πολιτισμικές εκφράσεις που δεν υπόκεινται σε γεωγραφικούς περιορισμούς[1]. Ο κινηματογράφος, η ποπ μουσική και η μόδα αποτελούν στοιχεία αναφοράς των αρχιτεκτόνων ήδη από τη δεκαετία του 1960. Στις μέρες μας έρχονται να προστεθούν οι νέες εκφραστικές δυνατότητες των ψηφιακών μέσων και των δικτύων. Ταυτόχρονα, οι ψηφιακές αναπαραστάσεις του χώρου, μέσα από προγράμματα χαρτογράφησης όπως το Google Earth ή τα συστήματα GPS, επηρεάζουν τη χωρική εμπειρία. Η αντίληψη του τόπου προκαθορίζεται από τις διαφορετικές δυνατότητες αναπαράστασης που εξοικειώνουν τον χρήστη των σύγχρονων γεωγραφικών συστημάτων πληροφορικής με ένα σύνθετο πλέγμα πιθανών προορισμών.

Αντίστοιχα διαπιστώνουμε ότι η βαρύτητα των τοπικών ιδιαιτεροτήτων δεν τόσο σημαντική στο έργο των νεώτερων αρχιτεκτόνων όσο στο παρελθόν. Είναι πλέον σαφές πως οι αναφορές στα ιδεολογήματα περί ελληνικότητας του 20ου αιώνα, τα οποία βασίζονταν σε μια ιδιαίτερη πρόσληψη του ελληνικού τόπου, δεν έχουν παρά ελάχιστη επίδραση στη σκέψη των αρχιτεκτόνων. Οι νεώτεροι έλληνες αρχιτέκτονες παρουσιάζουν μια διάθεση αποστασιοποίησης από τις τοπικές ιδιαιτερότητες. [2] Τα ετεροτοπικά και ατοπικά στοιχεία καταγωγής αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από τα τοπικά ή εθνικά χαρακτηριστικά που συνήθως αντιμετωπίζονται με καχυποψία. Σε μεγάλο βαθμό, η στάση αυτή οφείλεται στις εξωγενείς εμπειρίες της νέας γενιάς αρχιτεκτόνων που είχε τη δυνατότητα να απολαύσει τη θετική πλευρά του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης.

Σήμερα, η σχέση των νεώτερων αρχιτεκτόνων με τον ελληνικό χώρο είναι κυρίως σωματική, ή για την ακρίβεια αισθητηριακή. Η σχέση αυτή αφορά κυρίως στην πρόσληψη χαρακτηριστικών φαινομένων του ελληνικού τοπίου, όπως το δυνατό φως, το νερό, ή το ανάγλυφο του εδάφους, τα οποία αποτελούν ένα διαχρονικό σύνολο αναφορών της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Είναι ακόμη σαφές ότι η μοντέρνα παράδοση, η οποία διαμορφώθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, παραμένει ακόμη ζωντανή και ισχυρή.[3] Η προσαρμογή των αρχών του μοντέρνου κινήματος στις ιδιαιτερότητες του ελληνικού τοπίου και των πόλεων αποτελεί μονόδρομο για την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα καθώς συγκροτεί ένα σύνολο ουσιωδών και αποτελεσματικών απαντήσεων στους σύνθετους αισθητικούς, κατασκευαστικούς, οικονομικούς και πολεοδομικούς περιορισμούς που καθορίζουν την αρχιτεκτονική παραγωγή στη χώρα.

Οι παραπάνω συνθήκες οδηγούν στη συγκρότηση μιας αρχιτεκτονικής έκφρασης όπου οι διαχρονικές τοπικές ιδιαιτερότητες, όπως τα χαρακτηριστικά του μεσογειακού τοπίου και η ελληνική μοντέρνα παράδοση, εμπλουτίζονται από ετεροτοπικές επιδράσεις και ατοπικά χαρακτηριστικά. Πρόκειται για μια κατάσταση εύθραυστης ισορροπίας η οποία μπορεί να οδηγήσει είτε σε μια μη αναστρέψιμη αλλοίωση της τοπικής ταυτότητας, είτε στην ανανέωση και τον εμπλουτισμό των χαρακτηριστικών της. Θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε αυτό το φαινόμενο δανειζόμενοι έναν όρο ο οποίος περιγράφει μια ανάλογη κρίση, αυτή της ελληνικής γλώσσας. Στους κύκλους των νέων, και ιδιαίτερα των εφήβων, που επικοινωνούν μέσω κινητών τηλεφώνων και ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι εξαιρετικά διαδεδομένη η χρήση των Greeklish. Τα Greeklish δεν είναι, βέβαια, γλώσσα αλλά ένας ιδιόμορφος τρόπος γραφής των ελληνικών με λατινικούς χαρακτήρες και πυκνή χρήση αγγλικών λέξεων. Η εκτεταμένη χρήση των Greeklish εκφράζει την κρίση ταυτότητας που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση. Εκφράζει όμως και τις συναρπαστικές αντιφάσεις της εποχής μας, την πολυπολιτισμικότητα και την δυνατότητα επιλογών δίχως ιδεολογικά φορτία. Το ενδεχόμενο μιας Greeklish αρχιτεκτονικής θα μπορούσε σίγουρα να εκληφθεί ως ένα σημάδι κρίσης, ως μια ακόμη ένδειξη ιδεολογικής αδυναμίας και αποδιάρθρωσης της ελληνικής ταυτότητας. Κάτω όμως υπό ορισμένες προϋποθέσεις, θα μπορούσε να αποτελέσει και μια ισχυρή βάση για την ανακαίνιση της.

---

[1] Το ζήτημα της καταγωγής του έργου των νεώτερων αρχιτεκτόνων εισάγεται από τον Δ. Φατούρο. Βλ. Δ. Φατούρος, Ίχνος Χρόνου. Αφηγήσεις για τη νεώτερη ελληνική αρχιτεκτονική, Αθήνα: Καστανιώτης, 2008, σσ.56-58.

[2] Το πρόβλημα ταυτότητας της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής σκιαγραφεί σε ένα σύντομο κείμενο του ο Α. Τζώνης. Βλ. “ΔΟΜΕΣ 2010 Ελλάδα – Σύγχρονη Αρχιτεκτονική Έκδοση, έκθεση, βραβεία”, ΔΟΜΕΣ 01/10 (2010), σσ.48-50.

[3] Βλ. Π. Δραγώνας, “Στον μονόδρομο της μοντέρνας παράδοσης. Κριτική επισκόπηση της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής, 1990-2004″ στο Ο. Δουμάνης (Επιμ.), Σύγχρονη Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα: Αρχιτεκτονικά Θέματα, 2005, σσ.8-13.

Απόσπασμα (γ’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish: Στοιχεία καταγωγής της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Θέματα Χώρου + Τεχνών 42/2011.

Εικόνα: Α. Αγγελιδάκης, Cloud House.

Η γενιά που ξεκινάει τη σταδιοδρομία της τη δεκαετία του 2000 περιλαμβάνει δημιουργούς που μεγάλωσαν στη δυσλειτουργική ελληνική πόλη της δεκαετίας του 1980 και ενηλικιώθηκαν μέσα στο ευρύτερο κλίμα λαϊκισμού και ευδαιμονισμού των επόμενων χρόνων. Η γενιά αυτή στάθηκε ιδιαίτερα τυχερή κατά τη διάρκεια των σπουδών της, καθώς είχε αυξημένες δυνατότητες για ταξίδια, καλές μεταπτυχιακές σπουδές και επαγγελματικές εμπειρίες σε όλο τον κόσμο.

Πρόκειται ακόμη για την πρώτη γενιά που είναι απολύτως εξοικειωμένη, ήδη από τα χρόνια των σπουδών της, με τη χρήση των ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας και αναπαράστασης. Η γενιά αυτή χρησιμοποιεί τα νέα μέσα, όχι μόνο για να σχεδιάσει, αλλά και για να ενημερωθεί, να επικοινωνήσει και να διαμορφώσει τη δημόσια εικόνα της. Τα διαδικτυακά ηλεκτρονικά μέσα αναιρούν τους γεωγραφικούς περιορισμούς και προσφέρουν τη δυνατότητα συνεργασίας με συναδέλφους σε άλλους τόπους. Στο σημείο αυτό είναι χαρακτηριστική η ετερογένεια των δημιουργικών ομάδων που παρουσιάζονται στο αφιέρωμα “Νέοι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα” των Θεμάτων Χώρου + Τεχνών 42, οι οποίες περιλαμβάνουν μεγάλο αριθμό αρχιτεκτόνων που έχουν μεταναστεύσει ή μετακινούνται σε διαφορετικές πόλεις και διατηρούν τη δυνατότητα συνεργασίας χάρη στις νέες ψηφιακές τεχνολογίες.

Ένα κρίσιμο χαρακτηριστικό της νεώτερης γενιάς αρχιτεκτόνων είναι ο μεγάλος αριθμός των μελών της, ο οποίος προβλέπεται να αυξηθεί περισσότερο τα προσεχή χρόνια. Η αναβάθμιση του γοήτρου του αρχιτέκτονα και η αύξηση των εισακτέων στις αρχιτεκτονικές σχολές έχει οδηγήσει στον πολλαπλασιασμό του αριθμού των αρχιτεκτόνων που είναι πλέον δυσανάλογος του πληθυσμού της χώρας. Ο μεγάλος αριθμός αρχιτεκτόνων, η ετερογένεια των καταβολών τους και η όξυνση του ανταγωνισμού, καθιστούν δύσκολη τη διαμόρφωση νέων συλλογικοτήτων. Με τον τρόπο αυτό ευνοείται ο επαγγελματικός οπορτουνισμός ο οποίος συμβάλει στην αποσύνθεση της πολυπληθούς ελληνικής αρχιτεκτονικής κοινότητας.

Απόσπασμα (β’ μέρος) από το κείμενο “In Greeklish: Στοιχεία καταγωγής της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής”, όπως δημοσιεύεται στα Θέματα Χώρου + Τεχνών 42/2011.

Εικόνα: B. Tschumi, Μ. Φωτιάδης, Νέο Μουσείο Ακρόπολης.

Η δεκαετία του 2000 υπήρξε μια εξαιρετικά παραγωγική περίοδος για τη διεθνή αρχιτεκτονική. Οι αναπτυγμένες πόλεις επενδύουν σημαντικά κεφάλαια στην αρχιτεκτονική γοήτρου διεκδικώντας την αναβάθμιση τους στον διεθνή χάρτη. Πρόκειται για μια περίοδο μανιεριστικής επιδεξιότητας με κύριο χαρακτηριστικό τη μορφολογική εκζήτηση και την περιφρόνηση των οικονομικών και κατασκευαστικών περιορισμών. Η πλούσια αρχιτεκτονική παραγωγή συνοδεύεται από δύο φαινόμενα: Το πρώτο αφορά στη δημιουργία μιας ομάδας αστέρων αρχιτεκτόνων. Οι κορυφαίοι διεθνείς αρχιτέκτονες μονοπωλούν την πλειοψηφία των σημαντικών αναθέσεων και αντιμετωπίζονται από τα μέσα ενημέρωσης ως βασικοί συντελεστές της παγκόσμιας ποπ κουλτούρας. Το δεύτερο φαινόμενο αφορά στην κρίση του λόγου και της αρχιτεκτονικής ιδεολογίας. Η έρευνα γύρω από την αρχιτεκτονική απομακρύνεται από τα προβλήματα των πόλεων και επικεντρώνεται στη διερεύνηση νέων μορφολογιών. Είναι ακόμη ενδεικτικό ότι, μέχρι το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, η αρχιτεκτονική πρωτοπορία έχει ουσιαστικά τεθεί στην υπηρεσία των απολυταρχικών ή ολιγαρχικών καθεστώτων της Κίνας και του Αραβικού κόσμου.

Η Ελλάδα δεν ακολουθεί τη διεθνή τάση επένδυσης στην αρχιτεκτονική παρά τα τεράστια ποσά που δαπανούνται για τις Ολυμπιακές υποδομές. Με την εξαίρεση μεμονωμένων αναθέσεων, οι αστέρες αρχιτέκτονες δεν επισκέπτονται την Ελλάδα παρά μόνο για ομιλίες σε κατάμεστα αμφιθέατρα.  Στο διάστημα αυτό οι θεωρήσεις της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα από την πολιτεία, την αγορά και τον ακαδημαϊκό χώρο είναι διαφορετικές και αποκλίνουσες:[1]

Continue Reading »